AHP، شهری، تهدیدها، سلامت،، مسکن،، SWOT

رفاه
تغییر اجتماعی
سطح فردی
کیفیت زندگی
– شرایط زندگی
– رفاه ذهنی
ارزش ها و نگرش ها
– پساماده گرایی
– نقش های جنسیتی
– اولویت های حزبی
سطح اجتماعی
کیفیت جامعه
* تداوم پذیری
– حفظ سرمایه طبیعی
* همبستگی اجتماعی
– کاهش نابرابری ها و مطرودیت
– تقویت روابط و پیوندها
ساختار اجتماعی
– جمعیت شناختی
– طبقه اجتماعی
– اشتغال
مأخذ: Noll, 2004 به نقل از غفاری و امیدی، 1390: 51-49

2-5-7-10- مدل کیفیت زندگی دلفیم و همکارانش
دلفیم و همکارانش، کیفیت زندگی شهری را در ابعاد کلان اجتماعی-اقتصادی و محیطی طبقه بندی کرده اند. به عبارت دیگر، کیفیت زندگی ویژگی های کلی اجتماعی-اقتصادی و محیطی را نشان می دهد. در واقع کیفیت زندگی ابزار قدرتمندی است که برای نظارت بر برنامه ریزی توسعه اجتماع به کار می رود (قالیباف و همکاران، 1390: 36). در هر یک از این ابعاد، شاخص هایی مورد بررسی قرار گرفته است که به طور خلاصه در شکل 2-13 نشان داده شده است.

شکل 2-13- ابعاد کیفیت زندگی

مأخذ: Delfim & et al, 2006 به نقل از قالیباف و همکاران، 1390: 37
تقریباً تمامی پژوهشگران به سه اصل در ارتباط با مفهوم کیفیت زندگی توافق دارند:
1- کیفیت زندگی یک ارزشیابی ذهنی است و افراد خود بهترین قضاوت کنندگان راجع به کیفیت زندگی خود هستند.
2- کیفیت زندگی یک ماهیت پویا و دینامیک است، نه ایستا، بدین معنی که یک فرایند وابسته به زمان بوده و تغییرات درونی و بیرونی در آن دخیل می باشند.
3- کیفیت زندگی یک مفهوم چند بعدی است و باید از زوایا و ابعاد مختلفی سنجیده شود که این ابعاد، اجزای مرکزی چارچوب پنداشتی تحقیقات کیفیت زندگی را تشکیل می دهد (پارسایی، 1391: 53).

2-5-8- تکنیک های ارزیابی کیفیت زندگی
2-5-8-1- تکنیک SWOT
SWOT، حروف اول واژگان انگلیسی (S)Strength با معادل فارسی قوت، (W) Weakness ضعف، (O) Opportunity فرصت و (T) Threats تهدید است (سبحانی، 1389: 116). تکنیک SWOT یکی از تکنیک های برنامه ریزی راهبردی است، لیکن با شناخته شدن سودمندی آن از دهه 1980 میلادی نظریه پردازان موفق شدند تا دامنه کاربرد تکنیک های یاد شده را از قلمرو برنامه ریزی مؤسسات خصوصی به قلمرو برنامه ریزی و مدیریت شهری در عرصه عمومی و برنامه های دولتی و همگانی تسری بخشیده و با الزامات آن منطبق سازند (گلکار، 1384: 48-47). تدوین استراتژی که اغلب به آن برنامه ریزی بلند مدت استراتژیک نیز می گویند، عبارت است از طراحی مأموریت و سیاست های مجموعه. تدوین استراتژی با تجزیه و تحلیل موقعیت شروع می شود. تجزیه و تحلیل موقعیت عبارت است از پیدا کردن استراتژی یا موازنه استراتژیک بین فرصت ها (بیرونی) و نقاط قوت (درونی) با توجه به تهدیدها (بیرونی) و نقاط ضعف (درونی)، در جهت رفع آنها. عوامل استراتژیک یک مجموعه عبارتند از: نقاط قوت (S)، نقاط ضعف (W)، فرصت ها (O) و تهدیدها (T). این عوامل نه تنها باید به شناسایی ویژگی یا شایستگی بارز مجموعه، توانایی ویژه، منابع تحت اختیار و روش اصلی استفاده از آنها کمک کند، بلکه باید در شناسایی فرصت هایی که مجموعه در حال حاضر و به دلیل نداشتن منابع مناسب نمی تواند از آنها بهره برداری نماید نیز راهگشا باشد (نوحه گر و همکاران، 1388، 164-163).
تحلیل SWOT در قالب جداول طراحی شده و مراحل آن به صورت زیر انجام می شود:
1- تهیه ی فهرستی از فرصت ها، تهدیدها، نقاط قوت و ضعف و در قالب جداول
2- تشریح و تفسیر هر یک از فرصت ها، تهدیدها، نقاط قوت و ضعف (محمدی ده چشمه و زنگی آبادی، 1387: 2).
به طور کلی چارچوب تحلیل تحلیل SWOT به صورت زیر است:

شکل 2-14- چارچوب تحلیل SWOT

مأخذ: محمدی ده چشمه و زنگی آبادی، 1387: 3
استراتژی های حاصل از تجزیه و تحلیل SWOT به چهار گروه تقسیم می شوند:
گروه اول: استراتژی های SO (Maxi-Max):
این استراتژی ها به منظور حداکثر استفاده از قوت های موجود برای بیشترین استفاده از فرصت های محیطی طراحی می شوند. به عبارت دیگر این استراتژی ها، استراتژی های خاص رقابتی بوده و از نقاط قوت بهره برداری بهتر از فرصت ها استفاده می شود.
گروه دوم: استراتژی ST (Maxi-Min):
این استراتژی ها به منظور حداکثر استفاده از قوت های موجود برای حداقل نمودن اثرات تهدیدهای محیط بیرونی طراحی می شوند. به عبارت دیگر این استراتژی ها تهدیدها را با استفاده از نقاط قوت، بی خطر می کند.
گروه سوم: استراتژی های WO (Mini-Max):
این استراتژی ها به منظور حداقل نمودن ضعف های داخل برای بیشترین استفاده از فرصت های محیطی طراحی می شوند. به عبارت دیگر در این استراتژی ها، از فرصت ها، جهت کمرنگ نمودن نقاط ضعف استفاده می شود.
گروه چهارم: استراتژی های WT (Mini-Min):
این استراتژی ها به منظور حداقل نمودن ضعف های داخل برای حداقل نمودن اثرات تهدیدهای محیط بیرونی طراحی می شوند. به عبارت دیگر این استراتژی ها، استراتژی های بقا پذیری در محیط بوده و جهت به حداقل رساندن نقاط ضعف و اجتناب از تهدیدها استفاده می شود (اعرابی، 1387: 55).
جدول 2-6 – جدول SWOT
عوامل داخلی (IFE)

عوامل بیرونی (EFE)
فهرست نقاط قوت (S)
(Strengths)
(بر حسب اولویت)
……………………….
……………………….
فهرست نقاط ضعف (W)
(Weakness)
(برحسب اولویت)
……………………….
……………………….
فهرست فرصت های بیرونی (O)
(Opportunities)
( برحسب اولویت)
……………………….
استراتژی های SO
(Maxi-Max)
……………………….
……………………….
استراتژی های WO
(Mini-Max)
……………………….
……………………….
فهرست تهدیدات بیرونی (T)
(Threats)
( برحسب اولویت)
……………………….
استراتژی های ST
(Maxi-Min)
……………………….
……………………….
استراتژی های WT
(Mini-Min)
……………………….
……………………….

2-5-8-2- تکنیک AHP
در ارزیابی هر موضوعی نیاز به معیار اندازه گیری با شاخص می باشد. انتخاب شاخص مناسب این امکان را فراهم می کند که مقایسه ای از درستی بین جایگزینی ها انجام شود. اما وقتی که چند یا چندین شاخص برای ارزیابی در نظر گرفته می شود، کار ارزیابی پیچیده شده و به یک ابزار تحلیلی قوی نیاز خواهد بود. یکی از ابزارهای توانمند برای چنین وضعیت هایی فرآیند تحلیل سلسله مراتبی یا AHP می باشد (مشکینی و همکاران، 1386: 3).
روش AHP توسط فردی عراقی الاصل به نام ساعتی، در دهه ی 1970 پیشنهاد شد. این روش، مانند آنچه در مغز انسان می شود، به تجزیه و تحلیل مسایل می پردازد. AHP تصمیم گیرندگان را قادر می سازد اثرات متقابل و همزمان بسیاری از وضعیت های پیچیده و نامعین را تعیین کنند. این فرآیند، تصمیم گیرندگان را یاری می کند تا اولویت ها را بر اساس اهدا، دانش و تجربه ی خود تنظیم نمایند؛ به نحوی که احساسات و قضاوت های خود را به طور کامل در نظر گیرند. برای حل مسایل تصمیم گیری از طریق AHP، باید مسأله را به دقت و با همه جزئیات، تعریف و تبیین کرد و جزئیات آن را به صورت ساختار سلسله مراتبی ترسیم نمود. AHP بر اساس سه اصل زیر استوار است:
الف) اصل ترسیم درخت سلسله مراتبی
ب) اصل تدوین و تعیین اولویت ها
ج) اصل سازگاری منطقی قضاوت ها (مؤمنی، 1393: 40).
روش AHP برای سطح بندی و درجه بندی استفاده می شود و گاهی برای تحلیل های اجتماعی و اقتصادی نیز ممکن به کار رود (مشکینی و همکاران، 1391: 59). در این روش از روش مقایسه دوتایی استفاده می شود. جهت انجام این روش، در مرحله اول ابتدا تک تک معیارهای مورد بررسی را مقایسه نموده و میزان اهمیت نسبی هر جفت نسبت با توجه به امتیاز بندی بین 1 تا 9 اختصاص داده و در یک ماتریس وارد می گردد و به صورت جفتی مورد سنجش قرار می گیرد و وزن هر یک از آن ها در مقایسه با دیگری معلوم می گردد، سپس در مرحله دوم با استفاده از روش نرمال کردن تمام سنجه ها وزن می شوند. در مرحله سوم با در دست داشتن وزن سنجه ها و امتیاز آلترناتیوها به وزن ترکیبی هر یک از سایت ها از طریق حاصل ضریب وزن سنجه ها با امتیاز آلترناتیوها به دست می آید و سایتها، به ترتیب وزنی که به دست می آورند سطح بندی می شوند و مرحله نهایی تعیین سازگاری ها می باشد که در نظر تحلیل گر وجود دارد. به طور مسلم فرآیند تحلیل سلسله مراتبی یکی از جامع ترین سیستم های طراحی شده برای تصمیم گیری با معیارهای چند گانه است زیرا که این تکنیک امکان فرموله کردن مسأله را به صورت سلسله مراتبی فراهم می کند و همچنین امکان در نظر گرفتن شاخص های مختلف کمی و کیفی را در مسأله دارد (زیاری و رضوانی، 1389: 78).

2-5-9- تجربیات جهانی در زمینه کیفیت زندگی
از دهه 1930 به بعد محققین و صاحبنظران رشته های مختلف فکری و همچنین نهادهای بین المللی (مرکز توسعه سازمان ملل متحد و انجمن توسعه دریاها) به منظور مقایسه و ارزیابی واحدهای مختلف جغرافیایی از نظر سطح کیفیت زندگی شهری، به تعریف مفاهیم و اجزای کیفیت زندگی پرداخته اند (شهپری، 1390: 25). بدون شک آشنایی با مطالعات و تجارب دیگر کشورها در زمینه کیفیت زندگی شهری، کمک خواهد کرد تا جنبه های مختلف این مفهوم پیچیده و چند وجهی، بهتر شناسایی شود و با توجه به نقاط ضعف و قوت هر کدام از برنامه های پیشین و مهم تر از همه، مؤلفه های بومی و منطقه ای به مطالعه و برنامه ریزی دقیق و صحیح در راستای ارتقاء کیفیت زندگی شهری در جامعه خود بپردازیم. در این بخش، برخی از تجارب کشورهای پیشرو در امر کیفیت زندگی شهری مطرح و مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.
2-5-9-1- آمریکا
مرکز مطالعات کیفیت زندگی آمریکا، در پژوهش های خود ضمن توجه به جنبه های عینی و ذهنی کیفیت زندگی بر تعریفی از کیفیت زندگی تأکید می کند که سطح و عمق زندگی را می سنجد. به این معنا که ضمن توجه به وضعیت فرد از نظر ثروت مادی، پایگاه اجتماعی و سلامت، برداشت و ادراک فردی از این شرایط و احساس خوب بودن و رضایت از زندگی را نیز ارزیابی می کند.
کامپل و همکاران نیز در سال 1976، در گزارش کیفیت زندگی مردم آمریکا، دوازده قلمرو خاص را برای مطالعه کیفیت زندگی مورد توجه قرار دادند که عبارت اند از ازدواج، زندگی خانوادگی، بهداشت، همسایگی، دوستی، شغل، مکان زندگی، مسکن، معیار زندگی، تحصیلات، پس انداز و آموزش رسمی (Grasso, 2007: 45).
2-5-9-2- هلند
در هلند نیز شاخص (LCI) یا شاخص زندگی در 1974 توسط اداره برنامه ریزی فرهنگی و اجتماعی این کشور به عنوان یک ابزار یکپارچه برای محاسبه زندگی در هلند پیشنهاد شد و از 23 شاخص در هشت زمینه مسکن، سلامت، قدرت خرید، فعالیت های اوقات فراغت، تحرک، مشارکت اجتماعی، فعالیت ورزشی و فعالیت تعطیلات و با 110 متغیر تشکیل شده است (Shyns & Boelhouwer, 2004: 3).
2-5-9-3- سنگاپور
دکتر «فوتو آن سیک» بر مبنای کار «وانگ و دی» در کشور سنگاپور، 14 شاخص ذهنی را برای ارزیابی کیفیت زندگی استخراج کرد: زندگی خانوادگی، تحصیل، ثروت، سلامت، زندگی اجتماعی، زندگی کاری، خود شکوفایی، ایمان و مذهب، فراغت، مسکن، خدمات عمومی، محیط زیست، رسانه ها و کالا و خدمات مصرفی. وی حوزه خدمات عمومی را به سه حوزه جداگانه شامل سلامت، حمل و نقل و صنایع همگانی (آب و برق) تقسیم کرده و دو حوزه جدید امنیت عمومی و سیاست را به آن ها اضافه نموده و بدین ترتیب در کل 18 حوزه را برای تعیین کیفیت زندگی شمرده است (Tuan Seik, 2000).
2-5-10-4- تورنتو کانادا
در سال 1993 نیز پژوهشی با عنوان “پروژه شهر سالم” در تورنتو انجام گردید که در آن، پنج بعد برای سنجش کیفیت زندگی در نظر گرفته شد. این ابعاد عبارت بودند از: حیات اقتصادی، محیط زیست، بهداشت جامعه، حمل و نقل و ایمنی که هر کدام شاخص هایی را در برمی گیرد (لطفی، 1388: 74-73).
2-5-10-5- استانبول ترکیه
همچنین در پژوهشی با عنوان «رویکردی چند جانبه به کیفیت زندگی شهری» این مفهوم را در شهر استانبول، بررسی کردند. رویکرد این پژوهش در سنجش و بررسی کیفیت زندگی شهری، بر اساس رویکرد سنجش کیفیت زندگی شهری با استفاده از شاخص های عینی بوده است. هر کدام از این ابعاد، به موضوعات دیگری تقسیم شدند:
الف) کیفیت محیط فیزیکی: شامل ترتیب ساختمان ها، نوع مسکن، مناطق تفریحی، خدمات و زیرساخت های شهری.
ب) کیفیت محیط اجتماعی: شامل میزان خدمات آموزشی، هزینه ی خدمات آموزشی، میزان خدمات بهداشتی، فعالیت های فرهنگی، امنیت.
ج) کیفیت محیط اقتصادی: شامل هزینه ی زندگی، فرصت پیدا کردن کار رضایت بخش، هزینه ی مسکن.
د) کیفیت حمل و نقل و ارتباطات: شامل وسیله ی حمل و نقل، میزان حمل و نقل، میزان حمل و نقل عمومی و جریان ترافیک (Ulengin & et al, 2001).

شکل 2-15- ساختار سلسله مراتبی مدل کیفیت زندگی در شهر استانبول

مأخذ: کوکبی، 1384: 31
2-5-10-6- سائوکارلوس برزیل
بکارگیری کیفیت زندگی در شهر سائوکارلوس برزیل با استفاده از شاخص های عینی در سال 2001 صورت گرفت. کیفیت زندگی در 5 معیار مورد بررسی واقع شد که عبارتند از:
1- تجاری و

]]>